Açık işletme madenciliğinin sorunsuz, verimli ve sürdürülebilir şekilde yapılabilmesi için karmaşık bir süreç yönetimini gerektirir. Birim zamanda üretim tonajının yüksek olmasıyla beraber yaşanacak sorunlarla oluşan duruş ve kaybın külfeti düşünüldüğünde, deneyimle oluşturulmuş sistemi önemli kılmaktadır. Bu süreç, arama sondajlarından elde edilen cevher modellerinin analizi ile başlar ve nihai ocak planının oluşturulmasıyla devam eder. İşletme dizaynı, üretim tertibi, tenör kontrol prosedürleri ve verimliliği artırıcı önlemlerle desteklenerek, açık ocak işletmelerinde hem maliyetleri düşürmeyi hem de kaynak üretim verimliliğini artırmayı hedefler. Açık ocakta birbirinden farklı disiplinlerde personelin bir araya gelerek, sistemli cevher üretim döngüsü oluşturabilmesi için adımları sırasıyla ele alalım.
Arama sondajlarıyla oluşturulan cevher modeli üzerinden açık işletme ile alınacak bölüm için nihai ocak planı (Pit Shell) yapılır. Cevher/Pasa oranı gözetilerek, düzenli cevher üretim akışının sağlanması amacıyla nihai ocak planı içerisinde etaplar (Stage) oluşturulur.
Cevher modeli oluşturma aşamalarını temel olarak incelemenizde fayda var.
Baştan yapılacak toplantı ile belirlenen standartlar doğrultusunda, öncelikle katlar (kot/seviye/RL) baz alınır, her kat için tanımlanan dilimler tek tek kazılarak ocak planı icra edilir. Açık işletme madenciliği terminolojisinde üretim katı/kotu/seviyesi her zaman ayağımızı bastığımız yüzeyin rakım değerini temsil eder, bu rakım her zaman deniz seviyesine göre yükseklik olmayabilir.
Modelleme, açık ocak planlama, harita-ölçüm, üretim ve tenör kontrol ekipleri/bölümleri standartları belirlemek için toplantı yaparak ocak çalışması yönünü ve dilim doğrultularını belirler, “üretim döngüsü” için mutabakat sağlar. Bölümlerin/ekiplerin genellikle temel motivasyonları aşağıdaki gibidir, verilenlerle sınırlı değildir. Fakat cevherleşme türüne ve oluşum dinamiklerine hakim olmak, alınacak kararlar için oldukça büyük önem arz ediyor.
Cevher kütlesinin en uzun ve en kısa ekseni belirlenir. Genellikle kısa eksene paralel dilimler; enlem veya boylam (UTM) değerinin son 3 veya 4 hanesiyle adlandırılır. Başta tenör kontrol hatları olmak üzere, aynı hatların dilimleri temsil ettiğini de kabul ederek, üretim için adres niteliği taşıyacak bu dilim adlandırması tüm personel tarafından bilinmelidir. Zor gibi gözüken sistematik işleyişe dair bu terminoloji, süreç içerisinde tüm yönetici, işçi ve yükleniciler tarafından kendiliğinden benimsenerek kısa süre içerisinde faydalarını gösterecektir. Genellikle uzun eksenin yamaç aşağı tarafından ana yol güzergahı verilir ve bu taraftan sırasıyla dilimler kazılmaya başlanır. Genellikle kısa eksenin cevher eğim yönü (Tavan taşı vb.) tarafından başlayacak şekilde dilim kazısı ilerleme yönü tayin edilir ve böylelikle üretim döngüsü başlatılır.
Üretim kazısı tamamlanan dilimlerde taban için tenör kontrol çalışması gerçekleştirilir. Sonrasında tenör kontrol işlemi tamamlanan alanda delme-patlatma yapılır. Bu esnada tenör kontrol çalışması sonuçları gelen hatlar değerlendirilip üretim “üst işaretleme” (Mark Up) haritası ve dilim bilgileri çıkarılır, cevher göstericiye/numuneciye (Spotter) ve harita-ölçüm bölümüne verilir. Evrakla birlikte cevher gösterici (Spotter) ve harita-ölçüm personeli, patlatması tamamlanmış sahada kaya parçaları, sprey boya, şerit kullanarak üst işaretleme yapar.
Açık işletme tenör kontrol programını incelemenizde fayda var.
Üretim kazısı her katta yapılan üst işaretleme (Mark Up) ve cevherin eğimi gözetilerek ilgili cevher gösterici personel tarafından yönlendirilir. Ara katlarda üst işaretlemler tekrardan yapılarak üretim devam ettirilir. Üretime hazır hale getirilen bölge için yönlendirilen ekskavatör dilim üzerine çıkar, belirlenen üretim yönü boyunca malzemeyi kazarak kamyonlara yükler. Uygun mesafede duran cevher gösterici (Spotter), operatörün cevherli bölümleri ayırt etmesi için yardım eder. Cevher gösterici, ekskavatörün yükleme yaptığı kamyonlardaki operatöre, taşıyacağı cevheri stok sahasında nereye dökmesi gerektiğini belirtir. Cevher gösterici/spotter/numuneci üretim kazısını yönlendirir, cevherin istenilen tenör kategorilerinde temiz ve dü zenli bir şekilde istiflenmesini sağlayarak üretim için gerekli kaydı tutar.
Tenör kontrol çalışmasından elde edilen sonuçlarla güncellenen “tenör kontrol modeli”nin, üretilen hacmin içinde kalan bölümü üzerinden tenör hesaplanır ve ilgili stokların durumu güncellenir. Tüketilen dilimler sonucu temizlenen alanda alt katlara tekrar tenör kontrol çalışması yapılır ve döngü devam eder.
Ocak çalışmasında belirli bir düzen oluştuğunda, farklı katlarda aynı anda birden fazla ekskavatör çalıştırılarak hızlı ve sorunsuz üretim döngüsü devam ettirilir.
Tenör kontrol çalışmasını yürüten açık ocak jeologları, üretime öncülük etmelidir. Cevherleşmeye ve faylanmaya hakim olmalı, cevher göstericileri ve üretim mühendislerini bilgilendirmek için hep bir adım önde olmalıdır.
Geçmişte üretim döngüsü alaylı madenciler tarafından belirli bir düzene bağlı olmaksızın yapılmaya çalışılmaktaydı. Özellikle mekanize madenciliğin tonajı artırması ve mevcut emtia fiyatlarının cevher çıkarma verimini önemli kılması, “tenör kontrol çalışmalarını” lüksten ziyade ihtiyaç haline getirmiştir.
Özetle açık işletmede cevher üretiminin sürdürülebilir ve sorunsuz biçimde yapılıp, kazılan cevherin değerini kaydederek en temiz biçimde stoklanması “Maden Jeoloji Bölümü”nün görevidir.
Au, Ag, Pb, Zn, Fe, Cu, Ni, Cr… Hangi cevheri veya emtiayı üretiyor olursanız olun, tenör kontrol çalışmaları, üretim kazısından son ürüne kadar tüm süreçlere etkin biçimde hakim olmanıza ve yönetmenize olanak tanır.
